।।अल्पारंभ: क्षेमकर:।।

–

मागील काही वर्षांत मुद्रण व्यवसायातील अनेक मित्रांशी संवाद साधताना एक गोष्ट माझ्या प्रकर्षाने लक्षात आली आहे. आपण व्यवसायाविषयी बोलतो त्यापेक्षा परिस्थितीविषयी अधिक बोलतो. आपल्या चर्चांमध्ये ग्राहक असतो, स्पर्धा असते, वाढते खर्च असतात, बदलणारे तंत्रज्ञान असते, कामगारांची समस्या असते, भाव न मिळण्याची खंत असते, एआय असते, कॅन्व्हा असते, डिजिटल माध्यमांचा प्रभाव असतो. हे सारे खरे आहे. इतके खरे आहे की त्याबद्दल वादच होऊ शकत नाही. परंतु मला नेहमी पडणारा प्रश्न वेगळाच असतो.

या सगळ्या गोष्टी असूनही काही लोक पुढे कसे जातात?
हा प्रश्न मी मुद्रण व्यवसायापुरता मर्यादित ठेवत नाही. कारण इतिहासात कोणताही उद्योग असा नव्हता ज्याला बदलाचा सामना करावा लागला नाही. उलट प्रत्येक उद्योगाला कधीतरी अशी वेळ आली आहे की ज्या वेळी जुन्या पद्धती मोडून पडल्या, बाजारपेठ बदलली, ग्राहक बदलले आणि जगण्याचे नियम बदलले. काही लोक त्या बदलांमध्ये वाहून गेले. काही लोकांनी त्या बदलांमधून नवे मार्ग शोधले.

इथेच मला जॉन थॉम्पसन आणि हेन्री फिलिप्स यांची कथा आठवते.
जॉन थॉम्पसनने एक उत्कृष्ट तांत्रिक शोध लावला. आज जगभर वापरला जाणारा क्रॉस हेड स्क्रू त्याने विकसित केला. उत्पादन उत्तम होते. कल्पना उत्तम होती. तांत्रिकदृष्ट्या त्यात दम होता. पण बाजारपेठ त्याला प्रतिसाद देत नव्हती. लोक म्हणत होते, “आमच्याकडे आधीच स्क्रूड्रायव्हर आहेत. मग नवीन कशासाठी घ्यायचा?” थॉम्पसन प्रयत्न करत राहिला. नकार मिळत राहिले. शेवटी त्याने निष्कर्ष काढला की कल्पना चांगली असूनही तिचा उपयोग नाही. त्याने पेटंट विकून टाकले.

इथपर्यंत ही एका अपयशी शोधकाची कथा वाटते.
पण प्रत्यक्षात इथेच एका उद्योजकाची कथा सुरू होते.
हेन्री फिलिप्सने पेटंट विकत घेतले आणि त्याच्यासमोरही नेमकी तीच परिस्थिती उभी होती. उत्पादन तेच होते. बाजारपेठ तीच होती. लोक तेच होते. प्रश्न तोच होता. फरक फक्त एवढाच होता की फिलिप्सने समस्येकडे वेगळ्या दृष्टीने पाहिले.

त्याने स्वतःला विचारले, “लोक हा स्क्रू का विकत घेत नाहीत?” एवढ्यावर तो थांबला नाही. त्याने पुढचा प्रश्न विचारला, “मी हा स्क्रू चुकीच्या ग्राहकाला विकण्याचा प्रयत्न तर करत नाही ना?”

याच प्रश्नाने इतिहास बदलला.
त्याने सामान्य ग्राहकांकडे पाठ फिरवली आणि उद्योगक्षेत्राकडे पाहिले. वाहन उद्योगाकडे पाहिले. असेंब्ली लाईन्सकडे पाहिले. मशीनद्वारे होणाऱ्या उत्पादन प्रक्रियेकडे पाहिले. त्याला दिसले की ज्या समस्येचे उत्तर सामान्य माणसाला आवश्यक वाटत नाही, त्याच समस्येमुळे कारखान्यांचे लाखो डॉलर खर्च होत आहेत. त्याने स्क्रू बदलला नाही. त्याने बाजारपेठ बदलली. त्याने उत्पादन बदलले नाही. त्याने संदर्भ बदलला. आणि काही वर्षांत त्याने अशी परिस्थिती निर्माण केली की लोकांना फिलिप्स स्क्रूड्रायव्हर वापरण्याशिवाय पर्यायच राहिला नाही.

या कथेतला खरा धडा स्क्रूबद्दल नाही. तो उद्योजकतेबद्दल आहे.

उद्योजकता म्हणजे परिस्थिती अनुकूल असणे नव्हे. उद्योजकता म्हणजे परिस्थितीचा अर्थ नव्याने लावण्याची क्षमता.
आज आपल्या मुद्रण व्यवसायात मला अनेक थॉम्पसन दिसतात. त्यांच्याकडे कौशल्य आहे. अनुभव आहे. मशीनरी आहे. काम करण्याची तयारी आहे. पण ते सतत त्याच प्रश्नांची उत्तरे शोधत आहेत ज्यांची उत्तरे कदाचित आता अस्तित्वातच नाहीत. `लग्नपत्रिका कमी झाल्या आहेत. ग्राहक भाव विचारतो. डिझाइन स्वतः बनवतो. एआय आले आहे. कामगार मिळत नाहीत. स्पर्धा वाढली आहे. हे सारे खरे आहे. पण या प्रत्येक वाक्यामध्ये एक धोकादायक गोष्ट लपलेली आहे. ती म्हणजे आपण परिस्थितीचे वर्णन करतो आहोत, उपाय शोधत नाही.

उद्योजकतेची सुरुवात तक्रारी संपल्यावर होत नाही. ती योग्य प्रश्न विचारण्यापासून होते.
लोक पत्रिका कमी छापतात, पण लोक लग्न करणे थांबले आहेत का?
लोक ब्रोशर कमी छापतात, पण त्यांना ग्राहकांपर्यंत पोहोचायची गरज संपली आहे का?
लोक स्वतः डिझाइन बनवतात, पण प्रभावी संवादाची आवश्यकता संपली आहे का?
लोक ऑनलाईन विक्री करतात, पण ब्रँड ओळख निर्माण करण्याची गरज संपली आहे का?
जर उत्तर “नाही” असेल, तर बाजारपेठ संपलेली नाही. फक्त तिचे रूप बदलले आहे.

माझ्या निरीक्षणानुसार मुद्रण व्यवसायातील अनेक समस्यांचे मूळ आर्थिक नाही. ते मानसिक आहे. आपण स्वतःला अजूनही मुद्रक समजतो. उद्योजक समजत नाही. आपण मशीनच्या क्षमतेचा विचार करतो, पण ग्राहकाच्या बदलत्या गरजेचा विचार करत नाही. आपण दुसऱ्या मुद्रकाने घेतलेल्या मशीनकडे पाहतो, पण त्याने शोधलेल्या बाजारपेठेकडे पाहत नाही. आपण मोठी जागा, मोठा प्रेस, मोठा कामगार वर्ग, मोठी उलाढाल यांनाच यशाचे मापदंड समजतो. पण इतिहास सांगतो की मोठेपणा आणि यश हे समानार्थी शब्द नाहीत.

डायनासोर पृथ्वीवरचे सर्वात मोठे प्राणी होते. पण ते टिकले नाहीत.
टिकले ते बदलाशी जुळवून घेणारे जीव.
व्यवसायातही हेच सत्य आहे.

आज अनेक मुद्रक ग्राहकाला देव मानतात. ग्राहकाचा आदर असलाच पाहिजे. पण आदर आणि गुलामगिरी यांच्यामध्ये एक सूक्ष्म रेषा असते. ग्राहकाच्या तालावर नाचतात, मला तर डोंबाऱ्याचा तालावर नाचणारे माकड आणि आपल्यात काहीही बदल दिसत नाही.
उद्योजक ग्राहकाचे ऐकतो, पण त्याला घाबरत नाही. तो ग्राहकाला केवळ सेवा देत नाही, तर मार्गदर्शनही करतो. कारण त्याला आपल्या कौशल्याचे मूल्य माहीत असते.

मला अनेकदा असे वाटते की मुद्रण व्यवसायाला तंत्रज्ञानाची नाही, तर आत्मपरीक्षणाची अधिक गरज आहे. कारण एआय, कॅन्व्हा, डिजिटल माध्यमे, ऑनलाईन सेवा, स्वयंचलन या गोष्टी उद्याही वाढणार आहेत. त्या थांबणार नाहीत. ह्याही पेक्षा अधिक सामर्थ्याने वेगाने आणि मोठ्या स्वरूपात येणारच आहेत. प्रश्न त्यांचा नाही. प्रश्न आपला आहे.

आपण बदलत्या जगाकडे थॉम्पसनच्या नजरेने पाहणार आहोत की फिलिप्सच्या?

कारण दोघांनाही एकाच वास्तवाचा सामना करावा लागला होता. एकाने त्यातून माघार घेतली. दुसऱ्याने त्यातून नवी बाजारपेठ निर्माण केली.

उद्योजकता म्हणजे हेच.
जिथे इतरांना भिंत दिसते तिथे दरवाजा शोधणे.
जिथे इतरांना स्पर्धा दिसते तिथे संधी शोधणे.
जिथे इतरांना बदल दिसतो तिथे भविष्य शोधणे.
आणि जिथे इतरांना संकट दिसते तिथे स्वतःला एकच प्रश्न विचारणे…

“मी अजून कोणत्या दृष्टीकोनातून हे पाहिलेले नाही?”
कदाचित मुद्रण व्यवसायाचे भविष्य मशीनमध्ये, तंत्रज्ञानामध्ये किंवा बाजारपेठेमध्ये दडलेले नाही. ते आपल्या विचारपद्धतीमध्ये दडलेले आहे.आणि म्हणूनच आजचा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न असा नाही की मुद्रण व्यवसाय टिकेल का.
प्रश्न इतकाच आहे…

आपण थॉम्पसन राहणार आहोत की फिलिप्स होणार आहोत?

---

श्री. बिपीन बाकळे