।।अल्पारंभ: क्षेमकर:।।

–

(अल्पारंभ फाऊंडेशन संचलित ‘कापरेकर कॉर्नर’ या उपक्रमाशी निगडीत ही पोस्ट!)

अलीकडे लोकसत्तामध्ये प्रसिद्ध झालेल्या स्लोव्हेनियाची राजधानी ल्युब्लियाना येथील शिक्षणव्यवस्थेवरील प्रवासलेखात एक अत्यंत महत्त्वाचा विचार मांडण्यात आला आहे. कोणत्याही देशाची खरी प्रगती केवळ रस्ते, पूल किंवा इमारतींमध्ये मोजली जात नाही; ती त्या देशाने आपल्या शिक्षकांना, संशोधकांना आणि ज्ञाननिर्मात्यांना दिलेल्या सन्मानातून दिसून येते. हा विचार वाचल्यानंतर नाशिककर म्हणून एक प्रश्न मनात उभा राहतो—जगप्रसिद्ध गणितज्ञ आणि आदर्श शिक्षक दत्तात्रय रामचंद्र कापरेकर यांच्या कार्याचे जतन करण्यासाठी आपण काय केले आहे?

दत्तात्रय रामचंद्र कापरेकर हे नाव आज जगभरातील गणितप्रेमींना परिचित आहे. ‘कापरेकर स्थिरांक (6174)’, ‘कापरेकर संख्या’, ‘हर्षद संख्या’, ‘विजय संख्या’ अशा अनेक गणितीय संकल्पनांमुळे त्यांनी आंतरराष्ट्रीय गणितविश्वात स्वतःचे अढळ स्थान निर्माण केले. विशेष म्हणजे त्यांनी हे संशोधन कोणत्याही मोठ्या विद्यापीठात किंवा प्रयोगशाळेत नव्हे, तर देवळालीतील शाळेत शिक्षक म्हणून काम करत असताना केले. त्यांच्या कार्याची दखल पुढे जगभर घेतली गेली आणि आजही त्यांच्या संशोधनावर नवनवीन अभ्यास सुरू आहेत.

दुर्दैवाची बाब म्हणजे, जग ज्यांचा गौरव करते त्या शिक्षकाचे नाशिकमध्ये आजही त्यांच्या कार्याला साजेसे स्मारक नाही. ही उणीव भरून काढणे ही केवळ नाशिकचीच नव्हे तर महाराष्ट्राची नैतिक जबाबदारी आहे.

याच भावनेतून अल्पारंभ एज्युकेशनल अँड कल्चरल फाउंडेशनने ‘कापरेकर कॉर्नर’ हा अभिनव शैक्षणिक उपक्रम सुरू केला आहे. या उपक्रमाचा उद्देश केवळ कापरेकरांचे स्मरण करणे नसून, त्यांच्या संशोधनातून विद्यार्थ्यांमध्ये गणिताविषयी कुतूहल, सर्जनशीलता आणि संशोधनाची आवड निर्माण करणे हा आहे. शाळा व महाविद्यालयांमध्ये व्याख्याने, गणिती प्रात्यक्षिके, गणिती दिनदर्शिका, गणिती कोडी, संवादात्मक प्रदर्शन आणि सोशल मीडियाच्या माध्यमातून कापरेकरांचे कार्य सातत्याने लोकांपर्यंत पोहोचवले जात आहे.

विशेष म्हणजे Kaprekar Corner आता केवळ प्रत्यक्ष कार्यक्रमापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. LinkedIn आणि Alparambha Blog यांच्या माध्यमातून कापरेकरांच्या शोधांवरील माहिती, 6174 सारख्या अद्भुत गणितीय संकल्पना, विद्यार्थ्यांसाठी उपक्रम आणि संशोधनाधारित लेख सातत्याने प्रकाशित केले जात आहेत. त्यामुळे गणित हा कठीण विषय नसून आनंदाने शिकण्याचा विषय आहे, हा संदेश नव्या पिढीपर्यंत पोहोचत आहे.

तथापि, अशा स्वयंप्रेरित उपक्रमांची व्याप्ती मर्यादित असते. शासन, महानगरपालिका, विद्यापीठे, उद्योगजगत आणि समाजाने आता पुढाकार घेण्याची वेळ आली आहे. नाशिकमध्ये ‘दत्तात्रय रामचंद्र कापरेकर गणित संग्रहालय व संशोधन केंद्र’ उभारले गेले, तर ते देशातील पहिले अशा प्रकारचे केंद्र ठरू शकते.

या स्मारकात कापरेकरांच्या जीवनप्रवासाचे संग्रहालय, त्यांच्या संशोधनाचे संवादात्मक प्रदर्शन, विद्यार्थ्यांसाठी गणित प्रयोगशाळा, डिजिटल अभिलेखागार, वार्षिक ‘कापरेकर गणित महोत्सव’, राष्ट्रीय गणित परिषद, शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रम आणि विद्यार्थ्यांसाठी नवकल्पना स्पर्धा अशा अनेक उपक्रमांचा समावेश करता येईल. अशा केंद्रामुळे नाशिकची ओळख धार्मिक, सांस्कृतिक आणि औद्योगिक शहराबरोबरच ‘गणित आणि संशोधनाची नगरी’ म्हणूनही निर्माण होईल.

राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० मध्ये संशोधन, नवोपक्रम आणि गणितीय विचारसरणीवर विशेष भर देण्यात आला आहे. अशा काळात कापरेकरांचे स्मारक ही केवळ भावनिक मागणी नसून भविष्यातील विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी ज्ञानकेंद्र उभारण्याची संधी आहे.

स्लोव्हेनियाने शिक्षकांचा सन्मान करून ज्ञानसंस्कृती जपली. आपणही आपल्या भूमीत जागतिक कीर्ती मिळवून देणाऱ्या शिक्षकाचा योग्य सन्मान करायला हवा. आज अल्पारंभ फाउंडेशनचा ‘कापरेकर कॉर्नर’ हा उपक्रम त्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल टाकत आहे. आता या पावलाला समाजाची, शासनाची आणि शैक्षणिक संस्थांची साथ मिळाली, तर उद्या नाशिकमध्ये उभे राहणारे ‘दत्तात्रय रामचंद्र कापरेकर स्मारक’ हजारो विद्यार्थ्यांना संशोधनाची प्रेरणा देणारे ज्ञानमंदिर ठरेल.

कारण स्मारके ही केवळ भूतकाळ जपण्यासाठी नसतात; ती भविष्य घडवण्यासाठी उभारली जातात.

श्री. रघुवीर अधिकारी

9822000883