।।अल्पारंभ: क्षेमकर:।।

–

हे आहे फेब्रुवारी २०२६ चे कॅलेंडर ज्यामध्ये सोमवार, मंगळवार, बुधवार, गुरुवार, शुक्रवार आणि शनिवार म्हणजे आठवड्यातील सातही वार बरोबर चार वेळा आलेले आहेत. सध्या सोशल मीडियाचा जमाना आहे. तुम्ही युट्युब वर किंवा इतरही सोशल मीडियावर व्हायरल होणाऱ्या बातम्या बघितल्या असतील की हा फेब्रुवारी महिना पुन्हा येणे नाही. हा संयोग जुळून आलेला आहे ८२३ वर्षांनी वगैरे वगैरे.- – –

पण विचार करण्यासारखी गोष्ट आहे की खरोखर ८२३ वर्षांनी हा योग आलेला आहे का? आणि हा संयोग ८२३ वर्षांनी आलेला नसेल तर मग किती वर्षांनी कॅलेंडर ची पुनरावृत्ती होते, हे बघणे गरजेचे आहे.

मुळातच दिनदर्शिका म्हणजे कॅलेंडर आपण कोणते वापरतो इथपासून जरा विचार करूयात. भारतीय लोक विविध प्रकारचे कॅलेंडर वापरतात, ज्यामध्ये खालील प्रमुख कॅलेंडरचा समावेश होतो:

१. हिंदूकॅलेंडर: हिंदू कॅलेंडर हे एक पारंपारिक कॅलेंडर आहे ज्याचा वापर हिंदू धर्माच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यांसाठी केला जातो. हिंदू कॅलेंडरमध्ये चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन, कार्तिक, मार्गशीर्ष, पौष, माघ, आणि फाल्गुन असे १२ महिने असतात.
२. विक्रम संवत: विक्रम संवत हे एक पारंपारिक हिंदू कॅलेंडर आहे ज्याचा वापर उत्तर भारतात मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. या कॅलेंडरची सुरुवात राजा विक्रमादित्याने केली होती.
३. शक संवत: शक संवत हे एक पारंपारिक हिंदू कॅलेंडर आहे ज्याचा वापर महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.
४. ग्रेगोरियन कॅलेंडर: ग्रेगोरियन कॅलेंडर हे एक आंतरराष्ट्रीय कॅलेंडर आहे. ज्याचा वापर जगभरात केला जातो. भारतातही या कॅलेंडरचा वापर व्यवसाय, शिक्षण, आणि सरकारी कार्यांसाठी केला जातो.

हिंदू दिनदर्शिका म्हणजेच पंचांग हे चंद्र कलेवर अवलंबून आहे तर ग्रेगोरियन कॅलेंडर हे सौर संकल्पनेवर आधारित आहे म्हणजेच सूर्यावर आधारित आहे. संपूर्ण जगात वर्ष ही संकल्पना एकसारखे असावी. मोजमाप कालगणना  एक सारखे असावी. याकरता ग्रेगोरियन कॅलेंडर मान्यता पावलेले आहे. म्हणूनच ग्रेगोरियन कॅलेंडर विषयी माहिती बघूया.

ग्रेगोरियन कॅलेंडर :

ग्रेगोरियन कॅलेंडर हे एक आंतरराष्ट्रीय कॅलेंडर आहे ज्याचा वापर जगभरात केला जातो. या कॅलेंडरची सुरुवात पोप ग्रेगोरी XIII ने १५८२ मध्ये केली होती.

ग्रेगोरियन कॅलेंडरची वैशिष्ट्ये:

१२ महिने: ग्रेगोरियन कॅलेंडरमध्ये १२ महिने असतात, ज्यामध्ये जानेवारी, फेब्रुवारी, मार्च, एप्रिल, मे, जून, जुलै, ऑगस्ट, सप्टेंबर, ऑक्टोबर, नोव्हेंबर, आणि डिसेंबर यांचा समावेश होतो.
३६५ दिवस: ग्रेगोरियन कॅलेंडरमध्ये एक वर्षात ३६५ दिवस असतात, आणि लीप वर्षामध्ये 366 दिवस असतात.
लीप वर्ष: ग्रेगोरियन कॅलेंडरमध्ये प्रत्येक ४ वर्षांनी लीप वर्ष असते, ज्यामध्ये फेब्रुवारी महिन्यात २९ दिवस असतात.

ग्रेगोरियन कॅलेंडरचा वापर:

• व्यवसाय: ग्रेगोरियन कॅलेंडरचा वापर व्यवसायात मोठ्या प्रमाणावर केला जातो, विशेषत: आंतरराष्ट्रीय व्यापारात.
• शिक्षण: ग्रेगोरियन कॅलेंडरचा वापर शैक्षणिक संस्थांमध्ये केला जातो, विशेषत: आंतरराष्ट्रीय शैक्षणिक संस्थांमध्ये.
• सरकारी कार्य: ग्रेगोरियन कॅलेंडरचा वापर सरकारी कार्यात केला जातो, विशेषत: आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये.

ग्रेगोरियन कॅलेंडरचे महत्त्व:

• आंतरराष्ट्रीय समन्वय: ग्रेगोरियन कॅलेंडरचा वापर आंतरराष्ट्रीय समन्वयासाठी केला जातो, ज्यामुळे जगभरातील देशांमध्ये एकसमान कॅलेंडर प्रणाली असते.
• व्यवसाय आणि व्यापार: ग्रेगोरियन कॅलेंडरचा वापर व्यवसाय आणि व्यापारात मोठ्या प्रमाणावर केला जातो, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यापारात सुलभता येते.  

मग आता फेब्रुवारी २०२६ सारखेच कॅलेंडर पुन्हा कधी रिपीट होईल यावर एक नजर टाकूया. फेब्रुवारी २०२६ चे कॅलेंडर पुन्हा कधी रिपीट होईल याची माहिती मिळवण्यासाठी, आपण २०२६ नंतरच्या वर्षांची यादी बनवू शकतो ज्यामध्ये समान कॅलेंडर असेल.

समान कॅलेंडर असणारी वर्षे:
२०३७, २०४३, २०५४, २०६५, २०७१, २०८२, २०९३, २०९९
ही वर्षे २०२६ नंतरची आहेत ज्यामध्ये फेब्रुवारी महिन्याचे कॅलेंडर २०२६ सारखेच असेल.
गणिती कारण:
कॅलेंडर रिपीट होण्याचे गणिती कारण म्हणजे प्रत्येक वर्षाचे दिवस आणि आठवडे यांची संख्या समान असणे. प्रत्येक वर्षामध्ये ३६५ दिवस असतात, आणि लीप वर्षामध्ये ३६६ दिवस असतात. जेव्हा आपण वर्षांची संख्या आणि त्यांचे लीप वर्ष यांचा विचार करतो, तेव्हा कॅलेंडरची पुनरावृत्ती होते. ग्रेगोरियन कॅलेंडरमध्ये, ४०० वर्षांमध्ये १४६०९७ दिवस असतात, जे २०८७१ आठवड्यांच्या समान आहेत. म्हणूनच, प्रत्येक ४०० वर्षांनी कॅलेंडरची पुनरावृत्ती होते. मात्र, ही पुनरावृत्ती २८ वर्षांच्या चक्रात होते जेव्हा आपण वर्षांच्या लहान चक्राचा विचार करतो. वर्षांची यादी बघितल्यावर असे लक्षात येते की कॅलेंडर रिपीट होण्यामागे ११ वर्षे किंवा ६ वर्षे एवढे अंतर आहे.

हे वाचल्यावर सहजच उत्सुकता जाणवते की यासारखेच याआधी झालेले आहे का? किंवा यानंतरही कोणत्या महिन्याचे कॅलेंडर कोणत्या वर्षी रिपीट होईल? मग आता तुम्ही शोधा कोणत्या वर्षाचे आणि कोणत्या महिन्याचे कॅलेंडर यांची कधी पुनरावृत्ती झालेली आहे.

---

  सौ.वैशाली विशाल मुळे

उपमुख्याध्यापिका (M.SC-Maths, B.Ed.)

विद्या प्रबोधिनी प्रशाला मराठी माध्यम